Thứ 4, 20/10/2008
Skip Navigation Links
CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU
Kinh tế và thị trường chăm sóc sức khỏe  (21/06/2010)
Một trong những vai trò quan trọng của kinh tế là phân tích sự hoạt động của thị trường chăm sóc sức khoẻ. Chúng ta cần trả lời các câu hỏi như sau: Người dân đánh giá thế nào về chăm sóc sức khoẻ? Người dân sẵn lòng chi trả bao nhiêu cho chăm sóc sức khoẻ? Hành vi của người cung ứng như thế nào? vấn đề cạnh tranh đối với những người cung ứng ra sao?

 

          Phần này sẽ đề cập đến cách thức nhà kinh tế phân tích thị trường, giải thích các khái niệm quan trọng của kinh tế trong lĩnh vực y tế bằng cách trả lời các câu hỏi sau:

·        Cầu: Cầu là gì? Người tiêu dùng sẽ quan tâm đến những khía cạnh nào khi họ tìm kiếm dịch vụ chăm sóc sức khoẻ?

·        Cung: Những yếu tố nào ảnh hưởng đến người cung ứng? (bác sĩ, dược sĩ…)

·        Cung và cầu thay đổi thế nào khi giá, thu nhập và những yếu tố quan trọng khác thay đổi?

·        Can thiệp có ảnh hưởng thế nào trong thị trường?

·        Điều kiện để một thị trường là hoàn hảo?

·        Chăm sóc sức khoẻ có là thị trường hoàn hảo không?

·        Cần phải làm gì khi thị trường thất bại?

 Cầu

          Chị Lan sống ở một làng nhỏ, xã X, huyện Y. Ở trung tâm huyện có bệnh viện nhà nước, bệnh viện này cách nhà chị 20km. Trẻ em khám chữa bệnh tại bệnh viện này không mất tiền, nhưng  nhân viên bệnh viện không phải  bao giờ cũng có mặt tại bệnh viện và bệnh nhân đến khám thì lại rất đông vì thế thời gian chờ đợi khá lâu. Khi con ốm, chị Lan đôi khi mua thuốc của những người bán thuốc ở ngay trong làng. Mới dây, có một bác sỹ quân đội về hưu, mở một phòng mạch tư. Giá khám bệnh ở đây cao, nhưng ông bác sĩ lại thu hút được nhiều bệnh nhân. Lần này, con gái ốm, chị Lan chưa biết nên đến đâu khám để chữa bệnh cho con.

          Đoạn văn trên mô tả thị trường chăm sóc sức khoẻ. Có những loại hình cung ứng khác nhau: bệnh viện công, người bán thuốc và phòng mạch tư. "Cầu" xuất phát từ người ốm, người ta sẽ phải quyết định mua loại dịch vụ nào. Quyết định của họ phụ thuộc vào nhiều yếu tố. Yếu tố đầu tiên là "Sẵn có", liệu  người cung ứng có cung cấp được dịch vụ thích hợp không? Yếu  tố thứ hai, "giá’’ Giá của dịch vụ là bao nhiêu? Nếu những cái khác đều như nhau, thì người mua sẽ chọn loại dịch vụ rẻ nhất, và như vậy, người ta có thể dành nhiều tiền hơn cho những chi tiêu khác.

          Thế nhưng nếu "giá" là yếu tố quan trọng thì sao  phòng mạch tư lại đông khách? Câu trả lời là chúng ta không chỉ xem xét đến giá  trả cho dịch vụ mà phải quan tâm đến tất cả loại giá mà người bệnh phải chi trả. Đến bệnh viện công thì không phải trả  tiền khám chữa bệnh, nhưng Lan phải trả tiền  đi lại, chờ đợi có thể đến vài giờ đồng hồ. Lại có thể phải biếu thầy thuốc một cái gì để đảm bảo là con mình sẽ được điều trị tốt nhất. Nếu so sánh tổng chi phí, kể cả đối với bác sĩ tư, phải trả tiền điều trị, nhưng bệnh nhân sẽ được khám ngay và lại không phải đi lại xa xôi hay là đối với người bán thuốc, sẽ bán những thuốc tốt có tác dụng điều trị nhanh.

          Như vậy vấn đề là chất lượng. Nếu như người ta nghĩ chất lượng của một loại hàng hoá, dịch vụ này tốt hơn hàng hoá, dịch vụ khác, người ta sẵn sàng chi cao hơn. Nhưng việc đánh giá chất lượng không bao gờ cũng đơn giản, đặc biệt trong “thị trường sức khoẻ”.

          Chị Lan mang con đến bệnh viện huyện. Chị muốn có thuốc để hạ sốt cho con. Nhưng người y sĩ lại nói, không phải dùng thuốc mà chỉ cần nghỉ ngơi và cho cháu uống nhiều nước. Thất vọng, chị Lan ra chợ huyện mua một ít thuốc theo lời khuyên của người bán. "Lần sau mình sẽ đến ông bác sĩ tư, ông ta thật là tốt bụng và lại biết nghe xem người bệnh nhân muốn gì", chị Lan nghĩ.

          Nhà kinh tế y tế phân biệt ở đây cái mà chị Lan và con gái chị cần (Need), cái mà chị và con chị mong muốn (Want) và cái mà chị bỏ tiền ra để có được (Demand), trong kinh tế thuật ngữ cuối cùng được gọi là  "cầu".

          "Need" là cái "cần" cái do nhà chuyên môn quyết định, thường là do thầy thuốc, nhưng thầy thuốc chỉ có thể làm việc này tốt khi  được đào tạo tốt  và có đủ đạo đức chuyên môn. Hành vi của các thầy thuốc lại có thể bị chi phối bởi nhiều yếu tố khác hơn là "cần’', ví dụ hệ thống giá hay những mong muốn, đòi hỏi của bệnh nhân.

          "Want" là cái mà mà người bệnh cho rằng sẽ tốt nhất với họ, là cái mà họ muốn (trong trường hợp này là một loại thuốc có tác dụng nhanh). "Muốn" có thể cóvà có thể không phù hợp với "Cần".

          "Cầu" là cái mà cuối cùng người tiêu dùng mua. Cái họ mua, trong thị trường chăm sóc sức khoẻ thường là do ý kiến của nhà chuyên môn quyết định, nhưng đôi khi cũng còn do những yếu tố khác, ví dụ  họ có  thể không chấp nhận cách thức điều trị do thầy thuốc đưa ra mà lại theo lời khuyên của người khác. Một lần nữa "Cầu" có thể trùng hoặc không trùng với "Cần".

          Sự phân biệt này rất quan trọng, mục tiêu của chúng ta là đáp ứng được nhu cầu sức khoẻ của nhân dân càng nhiều càng tốt. Để làm được như vậy, chúng ta cần nâng cao năng lực của nhân viên y tế để họ có thể nhận biết và xử lý nhu cầu thực tại (Thông qua giáo dục, hỗ trợ, hệ thống chi trả,…). Và chúng ta cũng cần tác động vào "cầu" và "muốn" sao cho "cầu', "muốn" càng trùng với "cần" càng tốt (giáo dục cộng đồng về cách thức điều trị, hoặc khẳng định là đã sẵn có cách thức điều trị hợp lý).

          Vài ngày sau, con gái chị Lan vẫn còn sốt. Chị Lan quyết định  mang con đến khám ông bác sĩ tư trong làng. Bác sĩ đã cho cháu bé dùng kháng sinh và hẹn đến khám lại sau vài ngày. Phải trả nhiều tiền hơn nhưng chị Lan thấy tin tưởng người bác sĩ này.

          Chị Lan đã hành động đúng hay sai? Nếu chị Lan mua thuốc  ngoài  chợ, chị ta sẽ biết chính xác loại thuốc  chị muốn mua. Thuốc  là loại hàng mà chị rất quen thuộc, chị có thể sản xuất ra nó, chi tiêu dùng nó hàng ngày. Cũng như những người nông dân khác, chị đánh giá chất lượng thuốc một cách đúng đắn. Đối với loại hàng hoá này, chị là loại khách hàng có thông tin, chị có khả năng lựa chọn một cách hợp lý cái gì tốt nhất cho chị và gia đình chị. Đối với dịch vụ chăm sóc sức khoẻ thì lại khác, nhiều vấn đề liên quan đến thông tin. Thứ nhất,  vấn đề là phải biết điều gì  đã xảy ra với con gái chị. Ngay cả người thầy thuốc, mặc dù đã có thời gian được đào tạo và hành nghề chuyên môn cũng có khi không khẳng định được. Thứ hai, phải biết được cách điều trị nào là hiệu quả nhất, mặc dù sau đó chúng ta cũng không giải thích chắc chắn được sự thành công. Nếu như sau khi điều trị, người bệnh khỏi, họ sẽ nghĩ là do đã dùng biện pháp điều trị, mặc dù  trong thực tế thì họ có thể khỏi bệnh một cách tự nhiên, mà chẳng cần phương thuốc nào. So với thầy thuốc, người bệnh biết quá ít về tình trạng của họ.

          Thay vì quyết định (Như việc mua thuốc  ngoài  chợ) chị Lan phải dựa trên lời khuyên của người cung ứng, sao cho giải quyết tốt nhất cái "cần" của chị. Như vậy  cung ứng là tác nhân rất quan trọng.

 Cung

          Bác sĩ Hùng mở phòng mạch ở làng A. Ông ta đã vay tiền để sửa nhà và mua trang thiết bị. Mỗi tháng, ông phải trả ngân hàng tiền lãi  suất 150.000đ; trả công cho người giúp việc 200.000đ; chi điện, nước, nhà cửa,… 100.000đ. Nếu ông đặt giá 2.500đ/lần khám bệnh và mỗi ngày có trung bình 10 bệnh nhân, thì ông sẽ lời bao nhiêu (giả sử tuần làm việc 6 ngày, và một tháng có 4 tuần), làm thế nào để tăng lợi nhuận?

          Tổng chi:

          150.000đ + 200.000đ + 100.000đ    = 450.000 (đ)

          Tổng thu:

          10 x 25.000 x 6 x 4                           = 600.000 (đ)

          Như vậy, ông Hùng chỉ thu về 150.000đ/tháng, thấp hơn cả lương của người  giúp việc. Muốn tăng lợi nhuận, ông Hùng có thể áp dụng 1 trong 3 cách sau:

·        Cắt, giảm chi phí (số sản phẩm giữ nguyên, nhưng sử dụng nguồn lực hiệu quả hơn)

·        Tăng số lượng sản phẩm (giữ nguyên đầu vào, tăng đầu ra)

·        Tăng gía sản phẩm.

Để thực hiện cách 1, ông Hùng có thể không dùng người giúp việc nữa, mà tự mình làm tất cả các việc; hoặc thuê người giúp việc chỉ làm những công việc đơn giản với thù lao thấp hơn 200.000đ/tháng. Điều này những nhà kinh tế gọi là  yếu tố thay thế trong sản xuất, khi mà một loại đầu vào rẻ hơn  loại khác mà kết quả của việc đó là thay đổi phương pháp sản xuất. Để thực hiện cách 2, ông Hùng cố gắng tăng số lượng bệnh nhân khám mỗi ngày. Cả hai cách trên đều chỉ làm tăng lợi nhất một cách  ngắn hạn (Dù là giảm chi hay tăng thu), nhưng để tăng lợi một cách dài hơi, thì phải nghĩ đến chất lượng dịch vụ. Việc tăng giá khám bệnh chỉ có thể thực hiện được khi ông Hùng là người cung ứng duy nhất loại hàng hoá này trong vùng đó (hoặc ông ta có thể cấu kết với những người hành nghề tư khác thống nhất về giá).

Trong thị trường cạnh tranh, nếu như người cung ứng nào tăng giá, cao hơn giá thị trường thì sẽ bị mất khách. Tuy nhiên, nếu người cung ứng có thể làm cho sản phẩm của họ khác với của người người cung ứng khác (hiệu quả hơn, chất lượng hoặc thuận tiện hơn) thì họ vẫn có thể tăng giá và giữ được thị phần. Trong chăm  sóc sức khoẻ, sản phẩm là không  đồng nhất.  Đến khám chữa bệnh tại bệnh  viện  huyện sẽ hoàn toàn không giống với đến khám bệnh tại phòng mạch của bác sĩ Hùng. Chính vì vậy mà bác sĩ Hùng có thể hành nghề như một nhà độc quyền trong vùng  của ông ta.

 Các yếu tố ảnh hưởng đến cầu

          Bác sĩ Hùng quyết định thử nghiệm một tháng giá cho các dịch vụ của ông. Tháng đầu tiên, ông thu 3.000đ cho một lần khám, có 180 bệnh nhân. Tháng sau, ông thu 5.000đ/lần khám, có 100 bệnh nhân. Tháng thứ 3 ông thu 2.000 đ/lần khám, số bệnh nhân là 240. Cuối cùng, ông hạ xuống 1.500 đ, số bệnh nhân lên tới 400. Giả sử những chi phí khác của ông không thay đổi, với giá nào thì ông sẽ thu được nhiều nhất, tại sao?

          Thu nhập sẽ là tích số của lần khám bệnh với giá của một lần khám.

1.500 đ x 400       = 600.000đ

2.000 đ x 240       = 480.000đ

3.000 đ x 180       = 540.000đ

5.000 đ x 100       = 500.000đ

          Nếu ông Hùng muốn tối đa hoá lợi nhuận thì ông sẽ tăng giá khám chữa bệnh đến 3.000 đ, nhưng không tăng đến 5.000 đ. Nếu ông tăng gía quá mức thì lượng bệnh nhân giảm nhiều hơn là số ông thu trội từ một lần khám. Khái niệm này được gọi là "co giãn  giá bởi cầu" (E). Co giãn giá  đo lường "cầu" sẽ giảm bao nhiêu khi tăng giá (lần số âm nhưng người ta hay dùng giá trị tuyệt đối). Lấy lại ví dụ trên, co giãn giá bởi cầu ở các mức độ khác nhau được tính như sau:

 

E =

Thay đổi về số lượng

Thay đổi về giá

X

Giá gốc

Số lượng gốc

         

          Co giãn cầu bởi giá bị ảnh hưởng của nhiều yếu tố. Đầu tiên, là những hàng hoá thay thế mà khách hàng có thể mua, hàng hoá này có chất lượng tương tự. Nếu không có hàng hoá thay thế, co giãn có thể thấp vì người mua có nhiều khả năng lựa chọn. Thứ hai, phụ thuộc chính vào bản chất của loại hàng hoá: Nó cần thiết đến đâu. Nếu hàng hoá là loại hàng xa xỉ thì co giãn giá sẽ lớn (lớn hơn 1): khi giá tăng, cầu giảm mạnh vì hàng hoá không phải là thiết yếu. Tuy nhiên, nếu hàng hoá là cần thiết, thì co giãn giá thì sẽ thấp (nhỏ hơn 1): Khách hàng vẫn tiếp tục mua mặc dù giá tăng.

          Dựa trên độ co giãn tính toán từ trường hợp của bác sĩ Hùng, chúng ta xem dịch vụ do ông ta cung cấp là loại hàng hoá gì? Đó  có phải là đặc trưng của hàng hoá chăm sóc sức khoẻ  không? Có gì cần xem xét?

          Khi bác sĩ Hùng tăng giá khám chữa bệnh, số lượng khách hàng, bệnh nhân giảm. Điều này phù hợp với quy luật kinh tế chung (hình 2: Đường cầu).

          Có một mỏ dầu được phát hiện ở gần làng A, dân quanh làng A trở nên giàu có. Điều gì sẽ có thể xảy ra đối với đường cầu về dịch vụ khám chữa bệnh của bác sĩ. Bác sĩ  nên thay đổi giá thế nào?

          Các nhà kinh tế luôn cố gắng tách biệt tác động của các yếu tố ảnh hưởng đến cung và cầu của một sản phẩm. Trong thực tế thì rất khó đo lường riêng biệt tác động của các tác nhân, nhất là khi chúng lại xuất  hiện đồng thời. Trong trường hợp chúng ta đang bàn thì đường cầu thông thường là dịch phải vì thu nhập tăng. Bởi vì dân vùng này, sẽ "Cầu" nhiều hơn loại hàng hoá đó với mức giá xác định. Thế nghĩa là thu nhập tăng dẫn đến tăng cả giá hàng lẫn số lượng hàng được sử dụng. Tuy nhiên, kết quả còn phụ thuộc vào bản chất của hàng hoá. Nếu là hàng hoá cao cấp, thì số lượng sẽ tăng một tỷ lệ nhiều hơn là thu nhập tăng. Những loại hàng hoá này thì người nghèo không có khả năng mua, thí dụ như thịt hay thức ăn chế biến sẵn. Đối với những hàng hoá thông thường như ngô, gạo khi thu nhập tăng thì lượng cầu cũng không tăng một cách tương ứng bởi vì thường ngày, người dân đã phải dùng những hàng hoá này rồi.

          Điều lưu ý ở đây là, khái niệm hàng hoá là "cao cấp" hay "thông thường" khác nhau, tuỳ từng nơi, nó phụ thuộc vào trình độ phát triển và ước muốn của mỗi cộng đồng, thí dụ ô tô là hàng xa xỉ với những quốc gia nghèo nhưng lại là thứ hàng hoá cần thiết ở các nước  phát triển như Anh, Mỹ, Đức….

          Tưởng tượng là có một đối thủ cạnh tranh với bác sĩ Hùng, nghĩa là  có một phòng mạch tư khác ra đời, với giá rẻ hơn. Khi đó "cầu" đối với dịch vụ của bác sĩ Hùng sẽ ra sao? Điều gì sẽ xảy ra nếu bác sĩ Hùng giảm giá thuốc khi bán thuốc cho bệnh nhân đến khám tại phòng mạch của ông?

           Đường cầu sẽ không chỉ thay đổi khi thu nhập thay đổi, mà còn phụ thuộc vào các yếu tố khác nữa. Yếu  tố đầu tiên là hàng hoá thay thế. Nếu có dịch vụ nào đó thay thế được cho dịch vụ mà bác sĩ Hùng cung ứng mà gía trị lại thấp hơn, thì đường cầu đối với dịch vụ của bác sĩ Hùng sẽ chuyển dịch về phía trái. Hàng hoá thay thế là hàng hoá mà người ta có thể dùng nó thay vì dùng loại hàng hoá khác. Còn một loại hàng hoá,dịch vụ nữa là hàng hoá,dịch vụ bổ sung (hay hàng hoá,dịch vụ đồng bộ). Ví dụ như, khám bệnh và bán thuốc là hai dịch vụ bổ sung hay đồng bộ với nhau. Khi người ta đến khám thì thường cũng đồng thời mua thuốc luôn, nên nếu giá thuốc giảm thì giá của cả lần chữa bệnh cũng sẽ giảm.

 

(Vì lý do kỹ thuật nên để xem toàn bộ tài liệu này xin mời quý độc giả Download File.24 đính kèm ở dưới!)

File đính kèm
Gửi bài viết
Ý kiến trao đổi, thảo luận
Họ và Tên
Thư điện tử
 
Tệp đính kèm
Nội dung